محال است . پس قبل از خلقت مردم خداوند علم به خلقت و علم به افعال مردم از روى اختيار دارد ، چون خلقت ، خلقتِ انسانِ مختار است ؛ و اين عين عدل است . و قابليّت‌ها و استعدادها نيز بالوجدان مختلف داده شده است ، ولى از هر كس ظهور همان قابليّت مترقّب است ؛ و اين عين عدل است . و الحَمدُ لِلَّهِ وَحدَه . عمل صالح بدون ايمان فائده ندارد نكتهء ديگر : عمل صالح بدون ايمان و عقيده فائده ندارد ، نه مطلقاً ؛ و گر نه تأثير اعمال حسنه بر روى نفس مؤمن و تأثير آن در تزكيه و طهارت آن جاى شبهه نيست . و بناءً على هذا همهء مردم مأمور به اعمال حسنه هستند . غاية الامر ، افرادى كه كفر مىورزند و شرك به خدا دارند ، عمل تقرّبى از آنها سر نمىزند ، و معنى ندارد كسى كه خدا را قبول ندارد لِلّه و فى الله عملى را انجام دهد ، و بنابراين اين‌گونه اعمال صالحه فقط صورت صلاح دارد و باطنش خراب است . نماز و روزه و زكات و جهاد ، با اخلاق زشت و نفس خبيث ، همگى زشت است ؛ صورت ، صورت نماز است ، ولى باطن آن سُمْعَه و ريا و خودنمائى و هزاران اغراض مخفيّه است ، و لذا قبول نمىشود ؛ و همين كه مىخواهند فرشتگان اين‌گونه نماز را به آسمان بالا برند خطاب مىرسد : برگردانيد ! و به سر صاحبش بزنيد ! ما غنى هستيم ! و نيازى به اين‌گونه نماز نداريم ! آرى عمل صالح و كردار نيكو آنست كه از روى نيّت خوب باشد